021 9109 9466
0937 888 8551عراق فراتر از زیارت؛ از طاق کسری و بابل تا زیگورات اور و سامرا
راق فقط مقصد زیارتی نیست؛ این کشور مجموعهای کمنظیر از آثار سومری، بابلی، ساسانی و عباسی را در خود جای داده است. در این مقاله از طاق کسری و بابل تا زیگورات اور، بغداد تاریخی، سامرا، موصل و بصره را مرور میکنیم و با چهره تاریخی و کمتر دیدهشده عراق آشنا میشویم.
برای بسیاری از ایرانیان، نام عراق پیش از هر چیز با سفرهای زیارتی گره خورده است؛ اما کافی است کمی از مسیرهای آشناتر فاصله بگیریم تا عراق دیگری ظاهر شود: سرزمین شهرهای سومری، پایتختهای بابلی، کاخهای ساسانی، بغداد عباسی، زیگوراتها و شهرهایی که هزاران سال پیش در شکلگیری تمدن شهری نقش داشتهاند.
اگر هدف سفر، تاریخ و باستانشناسی باشد، طاق کسری در تیسفون، شهر باستانی بابل، زیگورات اور، بغداد تاریخی و سامرا تنها بخشی از دیدنیهای عراق هستند. در شمال کشور نیز موصل، نینوا و هترا قرار دارند و در جنوب، بصره و معماری شناشیل چهره دیگری از عراق را نشان میدهند.
عراق امروز شش اثر ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد؛ بابل، سامرا، هترا، آشور، ارگ اربیل و مجموعه فرهنگی ـ طبیعی اهوار جنوب عراق که شهرهای باستانی اور، اوروک و اریدو نیز بخشی از آن هستند.
تورهای فعال عراق را اینجا ببینید
عراق غیر از زیارت چه چیزی برای دیدن دارد؟
شاید بهترین راه برای شناخت عراق تاریخی این باشد که آن را نه مجموعهای از «جاهای دیدنی»، بلکه یک خط زمانی بسیار طولانی ببینیم.
در جنوب عراق به جهان سومریان میرسیم؛ جایی که شهرهایی مانند اور و اوروک شکل گرفتند. کمی بالاتر، بابل روایت یکی از تأثیرگذارترین قدرتهای جهان باستان را پیش رو میگذارد. در مدائن، طاق کسری ما را مستقیماً با تاریخ ایران اشکانی و ساسانی پیوند میدهد. بغداد و سامرا به دوران خلافت عباسی تعلق دارند و در شمال، موصل، نینوا و هترا لایههای آشوری، اشکانی، اسلامی و عثمانی تاریخ عراق را کنار هم قرار میدهند.
این تراکم تاریخی است که سفر به عراق را برای یک گردشگر علاقهمند به تاریخ متفاوت میکند: گاهی فاصله میان دو دوره تاریخی که چند قرن یا حتی چند هزار سال از هم جدا هستند، تنها چند ساعت رانندگی است.
طاق کسری و تیسفون؛ ردپای ایران ساسانی در عراق
برای یک مسافر ایرانی شاید هیچ نقطهای در مسیر تاریخی عراق به اندازه طاق کسری حس آشنایی ایجاد نکند.
ایوان کسری یا طاق کسری در مجموعه تاریخی مدائن، در نزدیکی سلمان پاک امروزی قرار دارد و معمولاً با شهر باستانی تیسفون شناخته میشود. تیسفون در دوره اشکانی و سپس ساسانی یکی از مهمترین مراکز سیاسی این منطقه بود و در دوره ساسانی به بخشی از یک مجموعه شهری بزرگ در دو سوی دجله تبدیل شد.
آنچه امروز بیش از همه جلب توجه میکند، ایوان عظیم آجری است؛ بازماندهای از معماری سلطنتی ساسانی که ایرانیکا آن را یکی از مشهورترین بناهای ساسانی و نقطهای شاخص در تاریخ معماری توصیف میکند.
یک نکته تاریخی مهم وجود دارد: با وجود شهرت طاق کسری، تاریخ دقیق ساخت و حتی فرمانروایی که ساخت آن را آغاز کرده، کاملاً قطعی نیست. منابع و پژوهشگران مختلف آن را به دورههای متفاوتی از ساسانیان نسبت دادهاند و بسیاری از پژوهشها تاریخ سده ششم میلادی را محتمل میدانند. بنابراین نسبتدادن قطعی بنا به یک پادشاه مشخص، سادهسازی موضوع است.
برای گردشگر ایرانی، اهمیت مدائن فقط در دیدن یک بنای عظیم نیست. اینجا یکی از نقاطی است که جغرافیای سیاسی امروز کنار میرود و مشخص میشود تاریخ ایران و بینالنهرین تا چه اندازه در هم تنیده بودهاند.
بابل؛ شهری میان تاریخ و اسطوره
نام بابل حتی برای کسی که با تاریخ بینالنهرین آشنا نیست، غریبه نیست. حمورابی، نبوکدنصر، برج بابل و باغهای معلق، طی قرنها بابل را از یک شهر تاریخی به بخشی از حافظه فرهنگی جهان تبدیل کردهاند.
محوطه باستانی بابل در جنوب بغداد قرار دارد و بخشهایی از دیوارهای شهر، دروازهها، کاخها و معابد آن باقی مانده است. این محوطه در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. بابل در دوره امپراتوری نوبابلی، میان سالهای ۶۲۶ تا ۵۳۹ پیش از میلاد، به اوج اهمیت سیاسی و معماری خود رسید.
در بابل امروز دقیقاً چه چیزی میبینیم؟
بازدید از بابل کمی پیچیدهتر از تصور معمول درباره یک «شهر باستانی دستنخورده» است.
بخشی از آنچه در محوطه دیده میشود بقایای باستانشناختی است و بخشی دیگر در پروژههای بازسازی سده بیستم ساخته یا تکمیل شده است. یونسکو نیز بهصراحت به این بازسازیها و تأثیر آنها بر اصالت بخشهایی از محوطه اشاره میکند. حدود ۸۵ درصد محدوده ثبتشده بابل هنوز کاوش نشده است.
اتفاقاً دانستن این موضوع تجربه بازدید را جذابتر میکند. در بابل فقط با «گذشته» روبهرو نیستیم؛ بلکه میبینیم انسان معاصر چگونه تلاش کرده گذشته را بازسازی، تفسیر و گاهی بیش از اندازه بازآفرینی کند.
درباره باغهای معلق بابل نیز باید محتاط بود. بابل در منابع تاریخی و فرهنگی با باغهای معلق، یکی از عجایب هفتگانه جهان باستان، پیوند خورده است؛ اما نباید انتظار داشت در محوطه امروز بقایای قطعی و مشخصی با تابلوی «باغهای معلق» ببینیم. یونسکو نیز از این ارتباط بیشتر بهعنوان بخشی از میراث نمادین و فرهنگی بابل یاد میکند.
اور و زیگورات بزرگ؛ سفر به جهان سومریان
اگر بابل ما را به یکی از معروفترین امپراتوریهای جهان باستان میبرد، حرکت به سمت ناصریه و اور یعنی رفتن چندین قرن عقبتر.
اور یکی از مراکز مهم شهرنشینی سومری در جنوب بینالنهرین بود. امروز اور، اوروک و محوطه اریدو سه بخش فرهنگی مجموعه «اهوار جنوب عراق» هستند که در سال ۲۰۱۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این مجموعه علاوه بر شهرهای باستانی، تالابهای جنوب عراق را نیز در بر میگیرد و پیوند میان شکلگیری شهرهای سومری و محیط آبی دلتای دجله و فرات را نشان میدهد.
زیگورات اور چیست؟
شاخصترین تصویر اور، زیگورات بزرگ اور است؛ بنایی پلهای که ساخت آن با دوره فرمانروایی اور-نامو در حدود ۲۱۰۰ پیش از میلاد ارتباط دارد.
زیگوراتها سازههای عظیم پلکانی در شهرهای بینالنهرین بودند که با مجموعههای مذهبی ارتباط داشتند. درباره معنای دقیق نمادین آنها هنوز نمیتوان با قطعیت سخن گفت، اما معابد مهمی بر فراز یا در ارتباط با این سکوهای عظیم ساخته میشدند. موزه متروپولیتن ساخت زیگوراتهای اور، اریدو، اوروک و نیپور در دوره اور-نامو را بخشی از این سنت معماری میداند.
آنچه امروز در اور دیده میشود نیز کاملاً دستنخورده نیست؛ قسمتهایی از مراحل پایین زیگورات در دوره معاصر مرمت شدهاند. با این حال، ایستادن مقابل این توده عظیم خشتی و آجری یکی از نزدیکترین مواجهههای ممکن با جهان شهری جنوب بینالنهرین است.
برای مخاطب ایرانی، مقایسه زیگورات اور با چغازنبیل نیز جذاب است. هر دو به سنت معماری زیگورات در منطقه تعلق دارند، اما در دورهها و بسترهای سیاسی متفاوتی ساخته شدهاند. همین موضوع بعدها میتواند مسیر مستقلی برای شناخت «زیگوراتهای ایران و عراق» باشد.
بغداد؛ شهری که باید آرامتر دیده شود
بغداد در این سفر فقط محل اقامت میان بابل و سامرا نیست.
اگر بسیاری از آثار شهر مدور اولیه بغداد عباسی از میان رفتهاند، هنوز در امتداد دجله و بافت رصافه میتوان لایههایی از بغداد تاریخی را پیدا کرد. بخشی از آثار تاریخی رصافه، از مدرسه مستنصریه تا کاخ عباسی، از سال ۲۰۱۴ در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارد. این محدوده بناهایی از دوره عباسی تا عثمانی را در خود جای داده است.
موزه عراق؛ جایی برای فهمیدن آنچه در مسیر دیدهایم
پیش از رفتن به بابل و اور ـ یا پس از بازگشت از آنها ـ موزه عراق میتواند بسیاری از چیزهایی را که در محوطهها فقط به شکل دیوار، آجر و بقایای معماری دیدهایم، معنادار کند.
اداره آثار و میراث عراق، مجموعه موزه عراق را شامل آثاری از تاریخ چند هزار ساله بینالنهرین معرفی میکند. آثار سومری، بابلی، آشوری و دورههای بعدی کمک میکنند مسیر تاریخی عراق از مجموعهای از نامهای پراکنده به یک روایت قابل فهم تبدیل شود.
متنبی، مستنصریه و قشله؛ بغداد تاریخی هنوز زنده است
خیابان متنبی و محدوده پیرامون آن بخشی از تجربه شهری بغداد امروز است؛ جایی که کتابفروشیها، کافهها و زندگی روزمره در نزدیکی بناهای تاریخی قرار گرفتهاند.
مدرسه مستنصریه از برجستهترین یادگارهای معماری عباسی بغداد است و کمی آنسوتر مجموعه قشله و برج ساعت آن، لایه عثمانی شهر را نمایندگی میکند. این ترکیب باعث میشود بغداد با شهرهای باستانی مانند اور یا بابل متفاوت باشد: اینجا تاریخ نه در میان یک محوطه متروک، بلکه وسط شهری چندمیلیونی ادامه پیدا کرده است.
عقرقوف؛ یک زیگورات در حاشیه بغداد
برای دیدن زیگورات لزوماً نباید تا جنوب عراق رفت.
در نزدیکی بغداد، محوطه عقرقوف یا شهر باستانی دور-کوریگالزو قرار دارد؛ پایتختی مرتبط با دوره کاسیها که زیگورات آن هنوز در دشت اطراف بغداد شاخص است.
عراق در ژانویه ۲۰۲۵ عقرقوف را به فهرست موقت خود برای ثبت جهانی یونسکو افزود. این محوطه شامل زیگورات، کاخها، معابد و بخشهای شهری است و برای شناخت دوره کاسی در بینالنهرین اهمیت ویژهای دارد.
برای گردشگری که پیشتر چغازنبیل را دیده باشد، عقرقوف فرصت جالبی برای مقایسه دو سنت معماری مرتبط در دو سوی مرزهای امروزی ایران و عراق فراهم میکند.
سامرا؛ وقتی بغداد دیگر برای عباسیان کافی نبود
در قرن نهم میلادی، مرکز قدرت عباسی برای چند دهه از بغداد به سامرا منتقل شد.
سامرا بین سالهای ۸۳۶ تا ۸۹۲ میلادی پایتخت خلافت عباسی بود و آثار گسترده شهر، از کاخها و مجموعههای شهری تا مساجد بزرگ، هنوز اهمیت آن دوره را نشان میدهند. محوطه باستانی سامرا در سال ۲۰۰۷ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
مناره ملویه؛ تصویری که از سامرا جدا نمیشود
مشهورترین بنای تاریخی سامرا برای بسیاری از مسافران مسجد جامع و مناره مارپیچ ملویه است.
فرم مارپیچ مناره با هر تصویر آشنایی که از منارههای مساجد ایران داریم متفاوت است و همین تفاوت، سامرا را به یکی از جذابترین توقفها برای علاقهمندان تاریخ معماری اسلامی تبدیل میکند.
اما اهمیت سامرا تنها به ملویه محدود نمیشود. یونسکو گستره بزرگی از آثار شهر عباسی، از مسجد ابودلف تا مجموعههای کاخی، را بخشی از ارزش تاریخی محوطه میداند. بخش بزرگی از محوطه نیز هنوز کاوش نشده است.
سامرا همچنان در فهرست میراث جهانی در خطر قرار دارد و در تصمیم سال ۲۰۲۶ یونسکو نیز در این فهرست باقی مانده است؛ بنابراین وضعیت دسترسی به بخشهای مختلف محوطه و شرایط بازدید باید نزدیک به زمان سفر بررسی شود.
فراتر از مسیر مرکزی؛ موصل و تاریخی که در شمال ادامه پیدا میکند
اگر مسیر بغداد، تیسفون، بابل، اور و سامرا را هسته یک سفر تاریخی در مرکز و جنوب عراق بدانیم، ادامه سفر به شمال ما را وارد جهانی متفاوت میکند.
موصل؛ شهری که میراث خود را دوباره میسازد
موصل یکی از مهمترین شهرهای تاریخی شمال عراق است و شهر قدیم آن از سال ۲۰۱۸ در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارد.
بخشهایی از میراث تاریخی موصل در جنگ با داعش بهشدت آسیب دید. پروژه بزرگ «احیای روح موصل» یونسکو به بازسازی بناهایی مانند مسجد جامع نوری، مناره الحدباء، کلیسای الطاهره و صومعه ساعت پرداخت و بازسازی این چهار بنای شاخص در ژانویه ۲۰۲۵ تکمیل شد.
در نتیجه، سفر تاریخی به موصل امروز فقط مشاهده بناهای کهن نیست؛ روایت تخریب، بازسازی و تلاش برای بازگرداندن حافظه یک شهر نیز بخشی از تجربه آن است.
نینوا؛ نامی که از کتاب تاریخ بیرون میآید
در پیرامون موصل، بقایای نینوا قرار دارد؛ یکی از مهمترین شهرهای آشوری که از سال ۲۰۰۰ در فهرست موقت یونسکو قرار گرفته است. همچنین محوطه نمرود در همین استان از دیگر نامهای مهم باستانشناسی شمال عراق است.
این بخش از عراق میتواند در آینده مکمل خوبی برای سفرهایی باشد که میخواهند پس از سومر، بابل و ایران ساسانی، به جهان آشوری نیز برسند.
هترا؛ شهری میان شرق و غرب
در جنوبغربی موصل، هترا یا الحضر یکی از متفاوتترین محوطههای باستانی عراق قرار دارد.
هترا شهری مستحکم و مهم در دوره اشکانی بود که در معماری آن تأثیرهای شرقی، هلنیستی و رومی در کنار یکدیگر دیده میشود. شهر در مسیرهای ارتباطی میان قلمرو روم، جهان اشکانی و بینالنهرین قرار داشت و معابد و ایوانهای آن از شاخصترین آثار این دوره هستند. هترا از سال ۱۹۸۵ میراث جهانی یونسکو است.
هترا نیز در حال حاضر در فهرست میراث جهانی در خطر قرار دارد؛ بنابراین اشاره به آن در یک مقاله تاریخی با وعده قطعی اجرای تور یا دسترسی دائمی تفاوت دارد.
بصره؛ عراق تاریخی فقط در میان و شمال کشور نیست
بصره در بسیاری از برنامههای تاریخی عراق کمتر از بابل و موصل دیده میشود، اما برای ساخت یک مسیر کامل از جنوب تا شمال کشور، جایگاه مهمی دارد.
چهره تاریخی بصره بیش از هر چیز با آب و معماری شهری پیوند خورده است.
شناشیل و کانال العشار
یکی از ویژگیهای شاخص بافت سنتی بصره، خانههای شناشیل است؛ خانههایی با پنجرهها و بالکنهای چوبی مشبک و بیرونآمده که بخشی از هویت معماری جنوب عراق هستند.
یونسکو طی پروژه احیای شهر قدیم بصره، تعدادی از خانههای شناشیل و بخشی از کانال العشار و پلهای آن را مرمت کرده است. این پروژه در کنار بازسازی موصل، تلاشی برای حفظ معماری شهری عراق و بازگرداندن زندگی به بخشهای تاریخی شهرها بوده است.
موزه بصره و جنوب عراق
موزه بصره نیز میتواند بخشی از شناخت تاریخ جنوب عراق باشد. اداره آثار و میراث عراق، موزههای بغداد و بصره را در میان موزههای قابل بازدید خود معرفی میکند.
از بصره میتوان روایت سفر را به سمت شطالعرب و اهوار جنوب عراق ادامه داد؛ منطقهای که تاریخ شهرهای سومری با جغرافیای تالابی جنوب بینالنهرین پیوند میخورد. این محور میتواند در یک سفر گستردهتر عراق، نقطه آغاز مسیری از بصره و جنوب تا بغداد، موصل و حتی کردستان عراق باشد.
اگر بخواهیم عراق تاریخی را در یک سفر ببینیم چه؟
دیدن همه جاذبههای تاریخی عراق در یک سفر کوتاه نه عملی است و نه لزوماً تجربه خوبی میسازد.
برای نخستین سفر تاریخی، یک محور منسجم در مرکز و جنوب عراق میتواند از بغداد آغاز شود؛ مدائن و طاق کسری را به بابل متصل کند، تا اور در جنوب ادامه پیدا کند و با سامرای عباسی دوباره به شمال بغداد بازگردد.
در این مسیر، مسافر طی چند روز از سومر و بابل به ایران ساسانی و سپس بغداد و سامرای عباسی میرسد. این همان منطق تاریخی است که در طراحی تور تاریخی بغداد و بینالنهرین ایرانگردان نیز دنبال شده است؛ نه بیشترین تعداد جاذبه، بلکه کنار هم گذاشتن مکانهایی که روایت یکدیگر را کامل میکنند.
تور بغداد؛ از طاق کسری تا بابل و زیگورات اور
برای سفرهای طولانیتر، میتوان این محور را در آینده به سمت بصره و اهوار در جنوب و موصل، نینوا و هترا در شمال گسترش داد؛ سفری که عملاً بخش بزرگی از تاریخ تمدن بینالنهرین را از جنوب تا شمال دنبال میکند.
عراق را باید با نگاه دیگری دید
شاید مهمترین تغییر پیش از یک سفر تاریخی به عراق، تغییر همان تصویر اولیهای باشد که از مقصد داریم.
عراق فقط مقصد زیارت نیست، همانطور که فقط مجموعهای از ویرانههای باستانی هم نیست. در یک روز ممکن است مقابل طاقی بایستیم که تاریخ ایران ساسانی را روایت میکند، روز بعد در بابل قدم بزنیم، چند ساعت بعد زیگوراتی چهار هزار ساله را ببینیم و سپس به خیابانی پر از کتابفروشی و کافه در بغداد امروز برسیم.
همین همزیستی گذشته و اکنون، عراق را برای مسافری که به تاریخ، باستانشناسی و کشف مقصدهای کمتر تجربهشده علاقه دارد، به سفری متفاوت تبدیل میکند.
سفر تاریخی عراق با ایرانگردان
ایرانگردان در مسیر تاریخی بغداد و بینالنهرین، بغداد، مدائن و طاق کسری، بابل، اور و سامرا را در یک برنامه منسجم کنار هم قرار داده است؛ سفری برای کسانی که میخواهند عراق را از زاویه تاریخ، باستانشناسی و فرهنگ تجربه کنند. جزئیات برنامه، تاریخهای اجرا، خدمات و شرایط رزرو را در صفحه تور تاریخی بغداد ببینید.
آیا عراق جاذبههای غیرزیارتی هم دارد؟
بله. بابل، شهر باستانی اور و زیگورات آن، طاق کسری و تیسفون، موزه عراق، آثار عباسی بغداد، سامرا، هترا، نینوا، موصل و میراث تاریخی بصره از مهمترین جاذبههای تاریخی و فرهنگی عراق هستند.
مهمترین جاذبه تاریخی عراق برای یک گردشگر ایرانی چیست؟
پاسخ به علاقه مسافر بستگی دارد، اما طاق کسری بهدلیل ارتباط مستقیم با تاریخ ایران ساسانی، بابل و اور بهدلیل اهمیت در تاریخ بینالنهرین و سامرا بهدلیل معماری عباسی برای مسافر ایرانی اهمیت ویژهای دارند.
آیا طاق کسری واقعاً در عراق قرار دارد؟
بله. طاق کسری یا ایوان کسری در مجموعه تاریخی مدائن و در نزدیکی سلمان پاک، جنوب بغداد امروزی، قرار دارد. این بنا از مشهورترین بازماندههای معماری ساسانی است.
زیگورات اور چیست؟
زیگورات اور بنایی پلکانی و مذهبی در شهر باستانی اور است که شکلگیری آن به دوره اور-نامو در حدود ۲۱۰۰ پیش از میلاد بازمیگردد. بخشهایی از مراحل پایین بنا در دوران معاصر مرمت شدهاند.
آیا باغهای معلق بابل را میتوان دید؟
نمیتوان بخشی از محوطه بابل را با قطعیت بهعنوان بقایای قابل مشاهده باغهای معلق معرفی کرد. پیوند بابل با باغهای معلق در منابع و سنت تاریخی بسیار مشهور است، اما مکان و حتی جزئیات تاریخی آن همچنان موضوع پژوهش و بحث است.
سامرا غیر از زیارت چه جاذبهای دارد؟
سامرا یکی از مهمترین شهرهای تاریخی دوره عباسی است. مسجد جامع سامرا و مناره مارپیچ ملویه، مسجد ابودلف و بقایای کاخها و شهر تاریخی از جاذبههای مهم آن هستند. محوطه باستانی سامرا میراث جهانی یونسکو است.
موصل برای سفر تاریخی ارزش دارد؟
بله. شهر قدیم موصل، مناره الحدباء، مسجد نوری و بناهای مسیحی تاریخی در کنار نزدیکی به نینوا و هترا، شمال عراق را به یکی از مهمترین محورهای سفر تاریخی کشور تبدیل میکنند. بازسازی چند بنای شاخص موصل در ژانویه ۲۰۲۵ تکمیل شده است.
بصره چه جاذبه غیرزیارتی دارد؟
بافت تاریخی بصره، خانههای شناشیل، کانال العشار، موزه بصره و فضای شطالعرب از مهمترین تجربههای فرهنگی شهر هستند. بصره همچنین میتواند نقطه آغاز سفر به جنوب عراق و اهوار باشد.
آیا میتوان همه این جاذبهها را در یک سفر دید؟
برای سفری کوتاه بهتر است یک محور مشخص انتخاب شود. بغداد، طاق کسری، بابل، اور و سامرا یک مسیر نسبتاً منسجم برای نخستین سفر تاریخی عراق تشکیل میدهند. افزودن بصره، موصل، نینوا و هترا به برنامه به سفر طولانیتری نیاز دارد.