پاسخ کوتاه: چرا یزد ثبت جهانی شد؟

یزد ثبت جهانی شد، زیرا بافت تاریخی آن گواه زنده‌ای از یک سنت شهری و معماری سازگار با کویر است. در این شهر، آب قنات، دیوارهای خشتی، حیاط‌های فرورفته، فضاهای زیرزمینی، بادگیرها، ساباط‌ها و شبکه فشرده محله‌ها جدا از هم عمل نمی‌کنند؛ همه آن‌ها اجزای یک نظام سکونت در محیط خشک‌اند.

یونسکو همچنین به تداوم زندگی اجتماعی، بازار، صنایع، بناهای مذهبی و سنت وقف در این ساختار شهری توجه کرده است. بنابراین ارزش جهانی یزد را نباید به یک بادگیر، یک بنای مشهور یا صرفاً قدمت شهر محدود کرد. آنچه اهمیت دارد، پیوند میان معماری، آب، اقلیم و زندگی جمعی است.

ثبت جهانی یزد در یک نگاه

معیارهای یونسکو صرفاً فهرستی از ویژگی‌های زیبا یا قدیمی نیستند. هر اثر باید نشان دهد چرا ارزشی فراتر از مرزهای یک کشور دارد و حفاظت از آن برای جامعه جهانی اهمیت پیدا می‌کند. در ادبیات میراث جهانی به این مفهوم «ارزش جهانی برجسته» گفته می‌شود.

یونسکو دقیقاً چه چیزی را در یزد ثبت کرد؟

وقتی از «ثبت جهانی یزد» حرف می‌زنیم، منظور تمام محدوده امروزی شهر نیست. اثر جهانی، محدوده مشخصی از شهر تاریخی را دربر می‌گیرد و پیرامون آن نیز حریمی برای حفاظت از منظر، پیوستگی و ارزش‌های اثر تعریف شده است.

این تفکیک مهم است؛ زیرا در بعضی مطالب، مساحت بافت تاریخی ثبت ملی، محدوده تاریخی شهر و محدوده اثر جهانی به‌جای یکدیگر به کار می‌روند. رقم رسمی فعلی یونسکو برای خود اثر ۱۹۵٫۶۷ هکتار و برای حریم آن ۶۶۵٫۹۳ هکتار است. عددهای بزرگ‌تری که گاهی درباره بافت تاریخی یزد دیده می‌شود، لزوماً مساحت اثر جهانی نیست.

آیا تمام شهر یزد ثبت جهانی است؟

خیر. شهر امروزی یزد بسیار گسترده‌تر از محدوده ثبت‌شده است. حتی همه بخش‌هایی که از نظر ملی تاریخی شناخته می‌شوند، الزاماً داخل مرز اثر جهانی قرار ندارند. محدوده اثر و حریم آن بر اساس نقشه رسمی پرونده تعریف شده‌اند و هر ادعای دقیق درباره داخل یا خارج بودن یک بنا باید با همان نقشه سنجیده شود.

این موضوع به معنای کم‌اهمیت بودن دیگر بخش‌های یزد نیست؛ بلکه نشان می‌دهد عنوان «میراث جهانی» یک تعریف حقوقی و حفاظتی مشخص دارد و نباید آن را به کل شهر تعمیم داد.

سه بخش پرونده شهر تاریخی یزد

در ارزیابی پرونده نامزدی، سه جزء اصلی مورد توجه قرار گرفت: مرکز تاریخی شهر، محله زرتشتیان و باغ دولت‌آباد. کنار هم قرار گرفتن این اجزا نشان می‌دهد پرونده یزد تنها درباره خانه‌های خشتی مرکز شهر نیست؛ بلکه لایه‌های اجتماعی، مذهبی، باغ ایرانی و شیوه مدیریت آب نیز در فهم آن نقش دارند.

مرکز تاریخی و شبکه محله‌ها

مرکز تاریخی، مجموعه‌ای از خانه‌ها، گذرها، بازارها، مسجدها، آب‌انبارها، حمام‌ها و دیگر فضاهای عمومی است. ارزش این بافت در تک‌تک بناها خلاصه نمی‌شود؛ رابطه میان بناها و شبکه محله‌هاست که منطق شهر را آشکار می‌کند. هر محله به منابع آب، مراکز مذهبی و خدمات عمومی خود متصل بود و گذرها میان فضای عمومی و خصوصی پیوند ایجاد می‌کردند.

محله زرتشتیان و باغ دولت‌آباد

حضور محله زرتشتیان بخشی از تاریخ چنددینی شهر را نمایندگی می‌کند. باغ دولت‌آباد نیز نمونه‌ای مهم از پیوند باغ، آب، معماری و اقلیم در یزد است. این دو جزء باید در بستر کل پرونده فهمیده شوند، نه اینکه هرکدام به‌تنهایی علت ثبت جهانی شهر تلقی شوند.

برای شناخت مسیرهای بازدید و دیگر دیدنی‌های شهر می‌توانید راهنمای سفر و تور یزد را نیز ببینید.

یک شهر و سه پرونده جهانی مرتبط

یکی از ابهام‌های رایج این است که «شهر تاریخی یزد»، «قنات ایرانی» و «باغ ایرانی» یک پرونده واحد تصور می‌شوند. این سه، پرونده‌هایی جداگانه در فهرست میراث جهانی‌اند؛ هرچند در یزد با یکدیگر ارتباط مکانی و تاریخی دارند.

قنات ایرانی با شهر تاریخی یزد چه تفاوتی دارد؟

قنات در شکل‌گیری و دوام یزد نقش بنیادی داشته است؛ اما قنات زارچ و حسن‌آباد مشیر در قالب پرونده سریالی و جداگانه «قنات ایرانی» ثبت شده‌اند. در پرونده شهر تاریخی نیز به نقش سامانه قنات در تأمین آب و سازمان‌یافتن محله‌ها توجه شده است. بنابراین یک عنصر می‌تواند در توضیح ارزش شهر نقش داشته باشد، اما ثبت جهانی مستقل دیگری نیز داشته باشد.

چرا باغ دولت‌آباد به دو پرونده مربوط است؟

باغ دولت‌آباد یکی از اجزای پرونده جهانی «باغ ایرانی» است. در عین حال، در ارزیابی پرونده شهر تاریخی یزد نیز به‌عنوان یکی از بخش‌های مرتبط با ساختار تاریخی شهر بررسی شده است. این هم‌پوشانی نشان می‌دهد تقسیم پرونده‌های یونسکو همیشه به معنای جدایی کامل ارزش‌های تاریخی و فضایی از یکدیگر نیست.

برای مشاهده دیگر نمونه‌ها می‌توانید مقاله آثار ثبت جهانی ایران را بخوانید.

معیار سوم یونسکو: تداوم یک سنت فرهنگی زنده

معیار سوم یونسکو به آثاری مربوط می‌شود که گواهی یگانه یا دست‌کم برجسته از یک سنت فرهنگی یا تمدن زنده یا ازمیان‌رفته ارائه می‌کنند. در یزد، این گواه فقط در نمای بناها دیده نمی‌شود؛ روش ساخت، سازمان محله، شیوه توزیع آب، وقف، تجارت، صنایع و تنوع مذهبی نیز بخشی از آن است.

یزد شهری نیست که تمام ارزش آن به گذشته‌ای منجمد تعلق داشته باشد. بسیاری از گذرها، بازارها، فضاهای مذهبی و خانه‌های آن همچنان در زندگی شهری نقش دارند. همین تداوم، یکی از تفاوت‌های شهر زنده با محوطه‌ای متروک یا موزه‌ای است.

معماری خاکی فقط یک مصالح ساختمانی نیست

خشت و گل از مواد در دسترس محیط بودند، اما اهمیت آن‌ها تنها در ارزان یا محلی بودن خلاصه نمی‌شود. دیوارهای ضخیم، طاق‌ها و گنبدها، حیاط‌های مرکزی و فضاهای پایین‌تر از سطح زمین به تنظیم حرارت، ایجاد سایه و کاهش تأثیر نوسان دمای شب و روز کمک می‌کردند.

معماری خاکی همچنین به دانش ساخت و نگهداری نیاز دارد. ادامه حیات آن وابسته به استادکاران، مرمت دوره‌ای و انتقال تجربه میان نسل‌هاست. اگر بناهای خشتی با مصالح و روش‌های ناسازگار تعمیر شوند، ممکن است هم رفتار فنی و هم اصالت ظاهری آن‌ها آسیب ببیند.

محله، وقف و خدمات عمومی

در شهر تاریخی، محله فقط مجموعه‌ای از خانه‌ها نبود. آب‌انبار، حمام، مسجد، بازارچه و مسیرهای دسترسی، شبکه‌ای از خدمات و روابط اجتماعی می‌ساختند. سنت وقف نیز در ایجاد و نگهداری بخشی از این زیرساخت‌ها نقش داشت.

این سازوکار نشان می‌دهد حفاظت از یزد فقط به نگهداری دیوار و نما محدود نیست. اگر کارکردهای اجتماعی، مهارت‌های محلی و رابطه ساکنان با بافت از میان برود، بخشی از معنای میراثی شهر نیز کم‌رنگ می‌شود.

حضور سنت‌های اسلامی، یهودی و زرتشتی

در اسناد یونسکو به حضور دیرپای سنت‌های اسلامی، یهودی و زرتشتی در یزد اشاره شده است. مسجدها، کنیسه‌ها، آتشکده‌ها، آیین‌ها و محله‌های تاریخی، لایه‌های فرهنگی متفاوت شهر را نشان می‌دهند.

این موضوع نباید به یک روایت ساده و بی‌تغییر از روابط اجتماعی امروز تبدیل شود. ارزش میراثی پرونده، گواهی تاریخی و کالبدی حضور این سنت‌ها و سهم آن‌ها در شکل‌گیری شهر است. برای مطالعه یکی از آیین‌های زرتشتی یزد می‌توانید صفحه جشن سده در یزد را ببینید.

معیار پنجم یونسکو: سازگاری انسان با کویر

معیار پنجم به نمونه‌های برجسته سکونتگاه سنتی، استفاده از زمین یا تعامل انسان و محیط می‌پردازد؛ به‌ویژه زمانی که این رابطه در برابر تغییرات برگشت‌ناپذیر آسیب‌پذیر باشد. یزد نمونه‌ای روشن از این تعامل است: شهری که در اقلیم خشک و با منابع محدود آب، نظامی پیچیده برای سکونت پایدار ایجاد کرده است.

قنات چگونه امکان زندگی شهری را فراهم کرد؟

قنات آب سفره‌های زیرزمینی را با شیبی ملایم و نیروی گرانش به محل مصرف منتقل می‌کند. این روش، نیاز به پمپاژ دائمی را کاهش می‌داد و امکان دسترسی به آب را در محیط خشک فراهم می‌کرد. در یزد، مسیر آب با شکل‌گیری محله‌ها، آب‌انبارها، باغ‌ها و فضاهای عمومی ارتباط داشت.

به همین دلیل، قنات را نباید فقط یک کانال زیرزمینی دانست. قنات بخشی از سازمان فضایی و اجتماعی شهر بود و بهره‌برداری از آن به دانش فنی، تقسیم آب و همکاری جمعی نیاز داشت. ورود بدون مجوز به مسیر قنات‌ها نیز می‌تواند خطرناک و برای سازه آسیب‌زا باشد؛ بازدید باید فقط در فضاهای مجاز انجام شود.

خشت، حیاط‌های فرورفته و فضاهای زیرزمینی

معماری یزد با ترکیب چند راهکار اقلیمی شکل گرفته است. دیوارهای قطور خاکی می‌توانند تغییرات سریع دما را کند کنند. حیاط مرکزی، سایه و فضایی محافظت‌شده ایجاد می‌کند و بخش‌هایی که پایین‌تر از سطح زمین قرار دارند، از ثبات نسبی دمای خاک بهره می‌برند.

هیچ‌یک از این عناصر به‌تنهایی و در همه شرایط نتیجه یکسانی ندارد. جهت بنا، ضخامت دیوار، میزان سایه، جریان هوا، رطوبت و شیوه استفاده ساکنان بر عملکرد حرارتی اثر می‌گذارند. بنابراین عبارت‌هایی مانند «خانه‌های خشتی همیشه خنک‌اند» بیش از اندازه ساده‌سازند.

بادگیر، ساباط و بافت فشرده چگونه کار می‌کنند؟

بادگیرها، گذرهای باریک، ساباط‌ها و تراکم ساختمان‌ها بخشی از پاسخ شهر به تابش شدید و گرما هستند. بافت فشرده سطح دیوارهای در معرض آفتاب را کاهش می‌دهد و گذرهای باریک در بخش بیشتری از روز سایه دارند. ساباط نیز بخشی از گذر را می‌پوشاند و محیطی سایه‌دارتر می‌سازد.

بادگیر چگونه هوا را جابه‌جا می‌کند؟

بادگیر بسته به جهت باد، اختلاف فشار و ارتباطش با فضاهای داخلی می‌تواند هوای تازه را به داخل هدایت یا هوای گرم را خارج کند. در بعضی بناها، پیوند بادگیر با حوض یا فضاهای زیرزمینی به تعدیل شرایط کمک می‌کرد. به همین دلیل، تعبیر مشهور «کولر طبیعی» تنها یک توضیح ابتدایی است و سازوکار متنوع بادگیرها را کامل بیان نمی‌کند.

ساباط چگونه آسایش گذر را بهتر می‌کند؟

ساباط بخشی از کوچه یا گذر است که با پوششی ساختمانی سایه می‌گیرد. کاهش تابش مستقیم و شکل‌گیری اختلاف دما و فشار می‌تواند شرایط حرارتی و حرکت هوا را در بعضی گذرها بهتر کند. مطالعات میدانی نیز اثر هندسه و سایه ساباط را نشان داده‌اند؛ بااین‌حال شدت این اثر به فصل، ساعت و شکل هر گذر بستگی دارد.

چرا ارزش یزد در یک بادگیر یا بنای مشهور خلاصه نمی‌شود؟

تصویر بادگیرها و گنبدهای خشتی، شناخته‌شده‌ترین نمای یزد است؛ اما یونسکو یک خط آسمان زیبا را به‌تنهایی ثبت نکرده است. ارزش شهر در شبکه روابط میان آب، خانه، محله، بازار، فضای مذهبی، باغ و دانش ساخت قرار دارد.

اگر یکی از این اجزا از زمینه خود جدا شود، بخشی از معنا از دست می‌رود. بادگیر بدون خانه و شیوه استفاده از آن، آب‌انبار بدون نظام آب‌رسانی و بازار بدون جریان زندگی روزمره، تنها پوسته‌ای از سیستم تاریخی را نشان می‌دهند.

شهر تاریخی یزد هنوز «زنده» است

شهر زنده یعنی جایی که مردم در آن سکونت، کار، خرید، عبادت و رفت‌وآمد می‌کنند. این ویژگی ارزشمند است، اما حفاظت را دشوارتر می‌کند؛ زیرا شهر باید هم‌زمان پاسخ‌گوی نیازهای امروز و حافظ ویژگی‌های تاریخی خود باشد.

ثبت جهانی قرار نیست یزد را به صحنه‌ای ثابت تبدیل کند یا زندگی ساکنان را متوقف سازد. تغییر و استفاده دوباره از بناها ممکن است، اما باید با ارزش‌های اثر، مصالح مناسب و ضوابط حفاظتی سازگار باشد.

اصالت و یکپارچگی در یک شهر زنده یعنی چه؟

«اصالت» به این مربوط است که ویژگی‌های تاریخی و فرهنگی اثر تا چه اندازه قابل تشخیص و معتبر باقی مانده‌اند؛ از مصالح و فن ساخت تا الگوی محله، کارکردها و سنت‌ها. «یکپارچگی» نیز می‌پرسد آیا اجزای لازم برای بیان ارزش جهانی اثر به‌اندازه کافی کامل و سالم در محدوده آن وجود دارند یا نه.

در یزد، جایگزینی گسترده مصالح سنتی با مواد ناسازگار، تخریب پیوند گذرها، تغییر نامتناسب خط آسمان یا خالی‌شدن محله‌ها از زندگی می‌تواند این دو مفهوم را تحت تأثیر قرار دهد. حفاظت موفق باید هم کالبد و هم حیات اجتماعی شهر را ببیند.

پرونده ثبت جهانی یزد بی‌چالش نبود

ثبت جهانی نتیجه یک ارزیابی چندمرحله‌ای است. کشور پیشنهاددهنده پرونده را آماده می‌کند، نهادهای مشورتی آن را بررسی می‌کنند و تصمیم نهایی را کمیته میراث جهانی می‌گیرد. در پرونده یزد، ارزیابی اولیه ایکوموس با تحفظ‌های جدی همراه بود.

تحفظ‌های ایکوموس چه بود؟

ایکوموس درباره تعریف و مستندسازی محدوده‌ها، تشخیص بخش‌های اصیل، آثار مداخلات جدید، استفاده از مصالح ناسازگار، توسعه شهری و برخی مسائل مدیریتی پرسش‌هایی مطرح کرد و در ارزیابی اولیه پیشنهاد داد تصمیم‌گیری درباره پرونده به تعویق بیفتد.

کمیته میراث جهانی در نهایت در سال ۲۰۱۷ شهر تاریخی یزد را بر اساس معیارهای سوم و پنجم ثبت کرد و هم‌زمان بر پیگیری اقدامات حفاظتی تأکید داشت. این دو موضع متناقض نیستند: ایکوموس نقش مشورتی دارد و تصمیم نهایی با کمیته میراث جهانی است.

ثبت جهانی پایان کار نیست

قرار گرفتن نام یک اثر در فهرست جهانی تضمین نمی‌کند که تمام تهدیدها برطرف شده‌اند. ثبت، آغاز یک تعهد بلندمدت برای حفاظت، پایش، مدیریت تغییر و مشارکت جامعه محلی است. گزارش‌های دوره‌ای نیز برای بررسی وضعیت و شیوه مدیریت آثار تهیه می‌شوند.

تهدیدهای کالبدی و مداخلات جدید

ساخت‌وساز نامتناسب، تغییر خط آسمان، ترافیک، لرزش، مصالح ناسازگار و مرمت غیراصولی می‌توانند به بافت تاریخی آسیب بزنند. معماری خاکی نیز با وجود برخورداری از تجربه‌های بومی ارزشمند، در برابر رطوبت، فرسایش و زلزله آسیب‌پذیر است. بنابراین نباید بناهای یزد را «ضدزلزله» یا بی‌نیاز از مراقبت تخصصی معرفی کرد.

مدیریت بازدید و مشارکت ساکنان

افزایش بازدید می‌تواند به اقتصاد محلی و شناخته‌شدن میراث کمک کند، اما فشار بیش از اندازه بر گذرها، تغییر کاربری بی‌ضابطه و تبدیل محله مسکونی به فضای صرفاً گردشگری خطرآفرین است. برنامه حفاظت زمانی پایدارتر می‌شود که ساکنان، استادکاران و کسب‌وکارهای محلی در تصمیم‌گیری و منافع آن سهم داشته باشند.

هنگام بازدید از یزد به چه چیزهایی توجه کنیم؟

برای درک ارزش جهانی یزد، لازم نیست فقط تعداد بیشتری بنا ببینید. بهتر است ارتباط میان اجزای شهر را دنبال کنید:

• به عرض و جهت گذرها، میزان سایه و تغییر دما میان فضای باز و ساباط توجه کنید.
• خط آسمان بادگیرها، گنبدها و مناره‌ها را به‌عنوان یک منظر پیوسته ببینید.
• رابطه آب‌انبار، پایاب، باغ و محله را در ذهن دنبال کنید.
• تفاوت فضای عمومی، نیمه‌عمومی و حریم خانه‌ها را در معماری گذرها ببینید.
• به کارکرد زنده بازار، عبادتگاه‌ها و فضاهای محله‌ای توجه کنید.
• به حریم خانه‌ها و زندگی روزمره ساکنان احترام بگذارید و وارد فضاهای بسته یا آسیب‌پذیر نشوید.

مسیر پیشنهادی مشاهده، نه برنامه قطعی تور

در یک بازدید آگاهانه می‌توان از یک محور بازار و فضای عمومی آغاز کرد، وارد گذرهای مسکونی شد، نمونه‌ای از ساباط و خانه حیاط‌دار را دید و سپس ارتباط آب، باغ و بادگیر را در فضایی مانند دولت‌آباد بررسی کرد. هدف این توالی، تماشای چند جاذبه جداگانه نیست؛ بلکه دیدن تغییر تدریجی مقیاس شهر از بازار تا محله و خانه است.

برنامه اجرایی تورها ممکن است بر اساس فصل، زمان دسترسی و شرایط هر سفر تغییر کند. برای مقایسه مسیرهای قطاری و اتوبوسی و دیدن برنامه‌های موجود، صفحه تورهای یزد ایرانگردان را بررسی کنید.

سفر به یزد با ایرانگردان

ایرانگردان یزد را در قالب برنامه‌های مختلف ریلی و جاده‌ای اجرا می‌کند. نوع اقامت، مدت برنامه، وسیله رفت‌وبرگشت و فهرست جاذبه‌ها در همه اجراها ثابت نیست؛ بنابراین اطلاعات قطعی هر سفر باید در صفحه همان محصول بررسی شود.

اگر سفر ریلی مدنظر شماست، می‌توانید برنامه و تاریخ اجرای تور یزد با قطار را ببینید. این لینک برای بررسی برنامه روز، خدمات، قیمت و ظرفیت همان اجرای فعال است و جزئیات آن جایگزین اطلاعات صفحه مقصد یا این مقاله نیست.

جمع‌بندی: یزد، میراث یک شیوه زیستن

پاسخ پرسش «چرا یزد ثبت جهانی شد؟» را نمی‌توان فقط در یک واژه مانند خشت، قنات یا بادگیر خلاصه کرد. یزد به این دلیل اهمیت جهانی دارد که این عناصر را در قالب یک نظام شهری به هم پیوند داده است؛ نظامی که آب محدود را مدیریت می‌کند، با گرما و خشکی سازگار می‌شود و در شبکه محله، بازار، عبادتگاه، باغ و زندگی روزمره ادامه پیدا می‌کند.

ثبت جهانی سال ۲۰۱۷ هم تأیید ارزش این میراث است و هم یادآوری مسئولیت حفاظت از آن. بهترین شیوه دیدن یزد نیز همین است: نه به‌صورت مجموعه‌ای از قاب‌های جداگانه، بلکه به‌عنوان شهری زنده که اجزای آن هنوز با یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.

سؤالات متداول ثبت جهانی یزد

یزد چه سالی ثبت جهانی شد؟

شهر تاریخی یزد در سال ۲۰۱۷ و در چهل‌ویکمین نشست کمیته میراث جهانی در فهرست آثار جهانی یونسکو قرار گرفت.

یزد بر اساس کدام معیارهای یونسکو ثبت شد؟

یزد بر اساس معیارهای سوم و پنجم ثبت شد. معیار سوم به گواه برجسته یک سنت فرهنگی و معیار پنجم به نمونه ممتاز سکونت و تعامل انسان با محیط مربوط است.

آیا تمام شهر یزد ثبت جهانی است؟

خیر. محدوده اثر جهانی ۱۹۵٫۶۷ هکتار و حریم آن ۶۶۵٫۹۳ هکتار است. تمام محدوده امروزی شهر یا همه بافت تاریخی ثبت ملی داخل اثر جهانی قرار ندارد.

آیا بادگیرهای یزد جداگانه ثبت جهانی شده‌اند؟

خیر. بادگیرها یکی از اجزای معماری اقلیمی شهرند، اما موضوع ثبت، نظام یکپارچه شهر تاریخی و رابطه معماری، آب، اقلیم و زندگی اجتماعی است.

قنات چه نقشی در ثبت جهانی یزد داشت؟

قنات امکان انتقال و مدیریت آب در محیط خشک را فراهم کرد و با شکل‌گیری محله‌ها، آب‌انبارها، باغ‌ها و فضاهای عمومی پیوند داشت. این نقش یکی از مصداق‌های سازگاری انسان با کویر است.

قنات زارچ و حسن‌آباد مشیر جزو پرونده شهر تاریخی یزد هستند؟

این دو قنات در پرونده جداگانه «قنات ایرانی» ثبت شده‌اند؛ بااین‌حال، نظام قنات در توضیح ارزش و شکل‌گیری شهر تاریخی یزد نیز اهمیت دارد.

باغ دولت‌آباد در کدام پرونده یونسکو ثبت شده است؟

باغ دولت‌آباد یکی از اجزای پرونده سریالی «باغ ایرانی» است و در ارزیابی پرونده شهر تاریخی یزد نیز به‌عنوان یکی از بخش‌های مرتبط با شهر بررسی شده است.

آیا ثبت جهانی مانع هرگونه تغییر در بافت تاریخی می‌شود؟

خیر. شهر زنده به تعمیر و سازگاری با نیازهای جدید احتیاج دارد؛ اما تغییرات باید با ارزش جهانی اثر، ضوابط حفاظتی، مصالح مناسب و زندگی ساکنان سازگار باشند.

منابع

منابع زیر در تاریخ ۱۸ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶ بررسی شده‌اند:

1. Historic City of Yazd — مرکز میراث جهانی یونسکو
2. Decision 41 COM 8B.18 — کمیته میراث جهانی یونسکو
3. ICOMOS Advisory Body Evaluation: Historic City of Yazd — ایکوموس، ۲۰۱۷
4. Periodic Reporting Cycle 3: Historic City of Yazd — یونسکو، ۲۰۲۳
5. The Persian Qanat — مرکز میراث جهانی یونسکو
6. Sustainability Features of Iran’s Vernacular Architecture — Sustainability، ۲۰۱۷
7. Sustainable Street Architecture and Human Comfort Conditions: Yazd — A‌Z ITU Journal، ۲۰۲۰
8. Local Seismic Culture in Iranian Vernacular Architecture — Built Heritage، ۲۰۲۲
9. Airflow and Thermal Comfort in Buildings Ventilated with Wind Catchers — Journal of Building Engineering، ۲۰۱۷